NSA uchyla wyrok WSA w sprawie IPN

07.09.2021

We wrześniu 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny wydał wyrok, w którym oddalił skargę obywatela na postanowienia Prezesa Urzędu Ochrony Danych. Postanowieniem tym Prezes UODO odmówił wszczęcia postępowania w sprawie skargi dotyczącej przetwarzania danych osobowych przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.

Prezes UODO w uzasadnieniu postanowienia podał, że zgodnie z art. 61 § 1 Kpa, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania.

Nadto wskazał, że:

Na podstawie wykładni literalnej powyżej powołanych przepisów stwierdzić należy, że przepisy RODO stosuje się wyłącznie do Bazy Materiału Genetycznego zdefiniowanej w art. 53f ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (…). W konsekwencji powyższego RODO nie jest stosowane do innych baz danych prowadzonych przez Prezesa IPN w celu realizacji jego ustawowych zadań określonych w art. 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej (…).

Podkreślić w tym miejscu należy, że to w ustawie o Instytucie Pamięci Narodowej (…) zgodnie z art. 1 pkt 3 reguluje kwestie ochrony danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwach IPN.

WSA w Warszawie stwierdził, że:

Organ prawidłowo zastosował w tej sprawie przepis art. 61a Kpa i zasadnie odmówił wszczęcia postępowania w sprawie skargi skarżącego na przetwarzanie jego danych osobowych przez Prezesa IPN.

Zgodnie z art. 71 ustawy o IPNW działalności Instytutu Pamięci określonej w art.1 zakres regulacji ustawy, przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L 119 z 04.05.2016, str. 1) stosuje się do prowadzenia Bazy.

oraz, co kluczowe w tej sprawie:

Przepisy RODO mają zastosowanie wyłącznie do Bazy Materiału Genetycznego, co wynika wprost z art. 71 ustawy o IPN. Definicja “Bazy” została natomiast zawarta w art. 53f ustawy o IPN.

Jednak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z czerwca 2021 r. przedstawił zupełnie odmienne stanowisko i wskazał argumenty je popierające. NSA po rozpoznaniu skargi kasacyjnej uchylił zaskarżony wyrok i zaskarżone postanowienie, co powoduje konieczność rozpoznania skargi obywatela raz jeszcze i wydania postanowienia albo decyzji administracyjnej.

NSA podaję konkretne argumenty przemawiające za wadliwość nie tylko wyroku WSA II SA/Wa 338/19, ale przede wszystkim decyzji Prezesa UODO opartej na podstawie wskazanej w art. 61a k.p.a.

I tak pierwszym argumentem jest:

Wniosek strony skarżącej, zmierzający do zainicjowania postępowania mającego na celu doprowadzenie do zmiany zakresu informacji zawartych w zbiorach IPN i do stanu zgodnego z rzeczywistością, stanowi wyraz realizacji gwarantowanego Konstytucją prawa do uzupełnienia, sprostowania lub usunięcia danych nieodpowiadających prawdzie. Tymczasem zarówno organ, jak i Sąd I instancji, przyjęte przez siebie stanowisko oparli na poglądzie zgodnie, z którym regulacje zawarte w RODO ograniczają się “wyłącznie” do Bazy Materiału Genetycznego (wskazanej w art. 53f ustawy o IPN) – art. 71 ustawy o IPN. Taka wykładnia tego przepisu jest niewłaściwa.

Po pierwsze w treści art.71 ustawy o IPN ustawodawca nie użył słów: “wyłącznie”, “jedynie”, “tylko” itp. Zatem przyjęta przez Prezesa UODO oraz Sąd I instancji wykładnia nie uwzględnia literalnego brzmienia przepisu, a jego “uzupełnianie” o wspomniane słowa w celu uzyskania określonego celu wykładni stanowi przykład wykładni prawotwórczej contra legem. Niewątpliwie prowadziło to do zastosowania wnioskowania a contrario, lecz pamiętać należy o tym, że wnioskowanie to jest zawodne, a co więcej czym innym jest ustalenie znaczenia interpretowanego przepisu, a czym innym wyprowadzenie wniosków o niewiązaniu skutków prawnych z przypadkami nieunormowanymi. “W większości przypadków, kiedy mamy do czynienia z wnioskowaniem a contrario, podmiot przeprowadzający to wnioskowanie obowiązujący przepis sam dekonstruowuje w ten sposób, by znalazły się w nim wspomniane zwroty “jedynie itp.”

po drugie:

(…) zastosowane przez Prezesa UODO i Sąd I instancji wnioskowanie oznaczałoby, że dane znajdujące się w rejestrach Instytutu Pamięci Narodowej pozostają poza jakąkolwiek kontrolą organów powołanych do przetwarzania i ochrony danych osobowych, nawet jeżeli nie odpowiadają rzeczywistości.

Dane archiwalne, gromadzone w bazach IPN dotyczą niejednokrotnie tych obszarów życia, które odnoszą się właśnie do czci oraz dobrego imienia, a w sytuacji, gdy są one niezgodne z prawdą, to wówczas dochodzi o naruszenia tych, konstytucyjnie chronionych, wartości. Wypada w tym miejscu zwrócić uwagę na treść pkt 158 preambuły RODO, który expressis verbis przewiduje możliwość stosowania regulacji RODO do przetwarzania danych osobowych w celach archiwalnych. Z takim zaś przypadkiem mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy, gdzie intencją skarżącego było uzupełnienie oraz usunięcie nieprawdziwych danych w Biuletynie Informacji Publicznej IPN. Modyfikacja danych zawartych w Biuletynie niewątpliwie mieści się w zakresie przetwarzania danych osobowych w celach archiwalnych, a z perspektywy przywołanych wcześniej regulacji konstytucyjnych, objęta jest zakresem regulacji RODO.

po trzecie:

Umknęło natomiast uwadze zarówno organu jak i Sądu pierwszej instancji to, że z treści pkt 27 preambuły RODO wprost wynika, iż jego przepisów nie stosuje się względem osób zmarłych – jakkolwiek dopuszczono możliwość przyjęcia przez państwa członkowskie przepisów o przetwarzaniu danych osobowych osób zmarłych. Takim wyjątkiem zdaje się być art. 71 ustawy o IPN. Traktować go więc należy jako normatywną podstawę do stosowania regulacji RODO względem danych, które co do zasady pozostawały poza jego zakresem. Nie jest to więc wyjątek od reguły, który dopuszcza możliwość ochrony danych osobowych, którymi administruje IPN, lecz należy go postrzegać jako przewidziane prawem odstępstwo od generalnej zasady niestosowania RODO względem osób zmarłych.

po czwarte:

(…) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego w ujęciu konstytucyjnego systemu źródeł prawa (art. 87 ust.1 w zw. z art. 90 ust.1 i art.91 ust.3 Konstytucji RP) i jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami. W konsekwencji należy mieć na uwadze obowiązek interpretowania prawa krajowego zgodnie z prawem unijnym. Natomiast w przypadku braku możliwości uzyskania zgodności prawa krajowego z prawem unijnym w grę będzie wchodzić wspomniana zasada pierwszeństwa prawa unijnego wobec prawa krajowego.

W związku z takim argumentami NSA wskazuję, że:

W konsekwencji w przedmiotowym stanie faktycznym i prawnym nie było podstaw do odmowy wszczęcia postępowania ze względu na brak regulacji normujących zmianę danych zawartych w katalogach IPN, skoro tego rodzaju normą był właśnie powołany wyżej przepis Konstytucji RP, jak również przepisy RODO, których zastosowanie, w świetle tego co zostało wyżej powiedziane, organ winien był rozważyć.